| Bohdan
Pniewski, "Bociek"
 Bohdan
Wiktor Kazimierz Pniewski, jeden z najwybitniejszych
architektów polskich XX w., profesor Politechniki Warszawskiej
i warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Urodził się
26 sierpnia 1897 r. w Warszawie jako pierwsze z czworga
dzieci Wiktora (1849-1918) i Heleny z Kieszkowskich
(1876-1965). Był to drugi związek wcześnie owdowiałego
Wiktora Pniewskiego, urzędnika Banku Polskiego, a następnie
Banku Państwa. W latach 1905-1906 Bohdan uczęszczał
do szkoły przygotowawczej Karola Szulca, następnie w
roku 1906 został zapisany do niedawno otwartej szkoły
realnej im. Stanisława Staszica, prowadzonej przez Stowarzyszenie
Techników, którą ukończył w 1914 roku. Okres nauki w
szkole im. Staszica stworzył także podstawy patriotycznego
i późniejszego państwowotwórczego światopoglądu Pniewskiego
- jako uczeń miał on uczęszczać na tajne kursy historii
Polski, a w 1911 r. wstąpił do nowo założonej w szkole
konspiracyjnej Drużyny Skautowej im. Zawiszy Czarnego
(od 1916 roku 16 Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Zawiszy
Czarnego). W nowej organizacji rozwinął aktywną działalność,
nieprzerwaną po ukończeniu szkoły (podkreślić trzeba
trwały sentyment Pniewskiego tak do szkoły, jak i drużyny
- w 1930 r. według jego projektu poddasze gmachu szkolnego
zaadaptowano na Izbę Harcerską). W 1914 r. Pniewski,
zwany Boćkiem, należał już do kadry drużyny: po odbyciu
Instruktażowego Kursu Skautowego w Skolem (niedokończonym
z powodu wybuchu wojny światowej) został zastępowym.
W 1915 r., po podziale drużyny, Pniewski - nie odszedł
wraz ze skautami o przekonaniach narodowych - awansował
na plutonowego, by w sierpniu objąć funkcję drużynowego
z nominacji poprzednika, Jerzego Wądołkowskiego, który
wstąpił do Batalionu Warszawskiego POW. W latach 1916-1918
r. Pniewski kierował drużyną (m.in. zorganizował obóz
w Podsowiu), z roczną przerwą na pracę w Kwaterze Głównej
nowotworzonego ZHP. W tym okresie uczestniczył w zajęciach
Wolnej Szkoły Wojskowej (od 1915 r. będącej częścią
POW).
W listopadzie 1918 r. jako członek tzw. V kompanii POW
w składzie Batalionu Harcerskiego wziął udział w rozbrajaniu
Niemców. Batalion został wcielony później do 5 pułku
piechoty Legionów. Aktywną działalność niepodległościową
Pniewskiego zamknął udział w wojnie polsko-radzieckiej
w szeregach 1 pułku szwoleżerów pod dowództwem gen.
Gustawa Orlicz-Dreszera - ranny w nogę Pniewski otrzymał
Krzyż Walecznych, po wyleczeniu został zwolniony z wojska.
W późniejszych latach architekt często chadzał z laską,
posługując się nią jako argumentem w rozmowie z niesolidnymi
fachowcami. Pobyt w szpitalu okazał się istotnym momentem
w życiu osobistym Pniewskiego - tam poznał Jadwigę Elżbietę
Dąbrowską (1900-1980), z którą 1 lutego 1922 r. zawarł
związek małżeński. Ich jedyne dziecko, Barbara Elżbieta
(późniejsza absolwentka warszawskiej Akademii Sztuk
Pięknych i znana metaloplastyczka) urodziła się 1 marca
1923 r. (zm. 1988).
Oczywiście równolegle z działalnością harcerską trwała
dalsza edukacja przyszłego architekta. Po ukończeniu
szkoły realnej Pniewski wstąpił w 1914 r. na Wydział
Budowlany Szkoły Mechaniczno-Technicznej Hipolita Wawelberga
i Stanisława Rotwanda przy ul. Mokotowskiej. W ramach
zajęć odbył praktyki w warsztatach kowalskich i stolarskich.
Praktykował ponadto u najwybitniejszych warszawskich
architektów: Jana Heuricha i Rudolfa Świerczyńskiego
oraz, według niektórych źródeł, także Karola Jankowskiego
i Kazimierza Skórewicza. Nie przyjęty w 1915 r. na nowootwarty
Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, Pniewski
podjął działalność zarobkową jako grafik - uzyskał dwie
nagrody w konkursach graficznych (w 1916 i 1917 r.).
Studentem architektury został wreszcie Pniewski w roku
1917, jednak już wkrótce, jak wspomniano, wstąpił do
wojska, a uczelnię zamknięto (miało to miejsce dwukrotnie
- od listopada 1918 do października 1919 r. i od lata
do listopada 1920 r.). Pniewski powrócił na studia w
grudniu 1920 r., ukończył je z odznaczeniem 1 lutego
1923 r., broniąc pracę dyplomową w katedrze projektowania
monumentalnego u prof. Czesława Przybylskiego. Dopełnieniem
edukacji architekta były też studia w zakresie rzeźby
u Tadeusza Breyera i Edwarda Wittiga. Pozostawszy na
uczelni Pniewski kontynuował karierę akademicką zarówno
na Politechnice, gdzie objął profesurę w 1946 r., i
na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie został profesorem
w 1932 r. (po wojnie Pniewski został usunięty z uczelni
w 1949 r., zrehabilitowany w 1957 r.).
Był on jednak przede wszystkim architektem-praktykiem,
którego dzieła do dziś współdecydują o obliczu najbardziej
reprezentacyjnych rejonów stolicy. W okresie międzywojennym
Pniewski rozpoczynał karierę jako architekt bliski awangardowej
funkcjonalistycznej architekturze. Z tego okresu można
wymienić dwie kolonie szeregowych domów z końca lat
dwudziestych na Mokotowie (kolonia Słońce przy ul. Madalińskiego
83-95) i Żoliborzu (Strzecha Urzędnicza przy ul. Kochowskiego
i Niegolewskiego). Równolegle jednak, zdobywszy w 1928
r. pierwszą nagrodę w konkursie na poselstwo polskie
w Sofii (polska ambasada mieści się w budynku proj.
Pniewskiego do dziś) architekt realizuje coraz więcej
budynków użyteczności publicznej, w których łączył nowoczesność
form z nastrojem powagi i dostojeństwa - dobrym przykładem
jest budynek Sądów Grodzkich na Lesznie (ob. Aleja Solidarności,
1935-1939). Wybuch wojny przerwał karierę architekta
u progu największych sukcesów, najbardziej prestiżowe
projekty nie doczekały się realizacji - w 1939 r. na
Polu Mokotowskim przygotowywano plac pod budowę Świątyni
Opatrzności, (pracę Pniewskiego skierowano do realizacji
w rezultacie dwóch konkursów, rozstrzygniętych w 1930
i 1931 r.), na Placu Unii Lubelskiej wykopano fundamenty
pod kompleks gmachów Polskiego Radia (kolejny zwycięski
konkursowy projekt architekta). W czasie II wojny zniszczeniu
uległo jedno z najefektowniejszych dzieł architekta
- odrestaurowany przez niego dla Ministerstwa Spraw
Zagranicznych pałac Brühla przy ul. Wierzbowej, uzupełniony
o nowy pawilon z mieszkaniem ministra Józefa Becka.
Po wybuchu wojny architekt opuścić musiał wspaniałą
willę przy Alei Na Skarpie, powstałą w latach 30., z
wykorzystaniem pozostałości osiemnastowiecznej tzw.
loży masońskiej (ob. Muzeum Ziemi PAN). Budynek ten
słynie z niezwykłej pamiątki wojennej: na marmurowej
posadzce klatki schodowej do dziś widnieją ślady krwi
nieznanego powstańca warszawskiego, rannego w czasie
toczonych tu walk. W czasie okupacji Pniewski był zaangażowany
w podziemne nauczanie architektury, zasiadał w jury
tajnych konkursów, rozpisywanych z myślą o przyszłej
odbudowie kraju.
Po wojnie Bohdan Pniewski powrócił do działalności akademickiej
i praktyki zawodowej. Początkowo jego architektura pozostawała
zbliżona do stylistyki z lat trzydziestych - można tu
wymienić zespół budynków Ministerstwa Komunikacji przy
ul. Chałubińskiego (bud. od 1947), z pierwszym powojennym
wysokościowcem i charakterystyczną rotundą, czy też
mieszkalne domy Narodowego Banku Polskiego przy ul.
Boya Żeleńskiego (budowę rozpoczęto tuż przed wojną
dla Towarzystwa Kredytowego Miejskiego). Nader prestiżowe
znaczenie miała realizacja budynków sejmowych (od 1948
r.), dostawionych do odbudowanej przedwojennej sali
posiedzeń proj. Kazimierza Skórewicza.  Finezyjny detal
tej architektury pokazał, że Pniewski umiał tworzyć
świetną architekturę w niemal każdych okolicznościach,
także wtedy, gdy odgórne dyrektywy narzucały ideologię
realizmu socjalistycznego. Brak detalu i wielokrotna
zmiana koncepcji spowodowały, że budynki Polskiego Radia
(na rogu Al. Niepodległości i Malczewskiego) i Narodowego
Banku Polski przy Placu Powstańców Warszawy nie są tak
udanymi realizacjami. Do wybitnych późnych dzieł architekta
należy natomiast sąsiadujący z budynkiem NBP Dom Chłopa,
realizowany niedługo po październikowej odwilży. Ostatnim
wielką realizacją Pniewskiego jest odbudowa i rozbudowa
Teatru Wielkiego. Pracę nad znacznym powiększeniem kompleksu
(m.in. powstała wówczas nowa elewacja od strony dzisiejszego
Placu Piłsudskiego oraz widownia z zespołem reprezentacyjnych
wnętrz) prowadzono od pierwszej połowy lat 50. do 1965
r. - oficjalnym otwarciem była premiera Strasznego Dworu
20 listopada tego roku, już po śmierci architekta. Bohdan
Pniewski zmarł w Warszawie 5 września 1965 r., po uroczystym
pogrzebie na koszt państwa pochowany został w Alei Zasłużonych
na Cmentarzu Powązkowskim. Bohdan Pniewski był wielokrotnie
odznaczany wysokimi odznaczeniami krajowymi i zagranicznymi.
Podstawowa literatura z informacjami biograficznymi:
T. Barucki, Bohdan Pniewski (1897-1965), "Kwartalnik
Architektury i Urbanistyki", T.44: 2000, nr 4,
s. 245-269.
Bohdan Pniewski 1897-1965. Katalog wystawy w Muzeum
Narodowym w Warszawie, oprac. A. Rottermund, Warszawa
1967.
Cz. Krassowski, Bohdan Pniewski 26.VIII.1897 - 5.IX.1965,
"Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" T.
11: 1966, nr 2, s. 117-120.
oprac. dr Marek Czapelski
dr Marek Czapelski, adiunkt w Zakladzie Historii
Sztuki Nowoczesnej w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu
Warszawskiego; zajmuje się badaniami nad architekturą
nowoczesną, szczególnie pierwszej polowy XX w.; redaktor
czasopisma "Ikonotheka" wydawanego przez Instytut
Historii Sztuki UW
____________________________________________________
Więcej...
Historia - Marek Gajdziński -
Lata 1911-1920 W Walce o Niepodległość
Kronika - Rok
1914
Kronika - Rok
1915
Kronika - Rok
1916
Kronika - Rok 1917
Kronika - Rok
1930
|
